ऋग्वेद 1.25.12

स नो विश्वाहा सुक्रतुरादित्यः सुपथा करत्। प्र ण आयूंषि तारिषत्॥12॥

पदपाठ — देवनागरी
सः। नः॒। वि॒श्वाहा॑। सु॒ऽक्रतुः॑। आ॒दि॒त्यः। सु॒ऽपथा॑। क॒र॒त्। प्र। नः॒। आयूं॑षि। ता॒रि॒ष॒त्॥ 1.25.12

PADAPAATH — ROMAN
saḥ | naḥ | viśvāhā | su-kratuḥ | ādityaḥ | su-pathā | karat | pra | naḥ | āyūṃṣi | tāriṣat

देवता —        वरुणः;       छन्द        गायत्री;       स्वर        षड्जः;      
ऋषि         शुनःशेप आजीगर्तिः 

मन्त्रार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती जैसे (आदित्यः) अविनाशी परमेश्वर प्राण वा सूर्य (विश्वाहा) सब दिन (नः) हम लोगों को(सुपथा) अच्छे मार्ग में चलाने और (नः) हमारी (आयूंषि) उमर (प्रतारिषत्) सुख केसाथ परिपूर्ण (करत्) करते हैं वैसे ही (सुक्रतुः) श्रेष्ठकर्म और उत्तम-उत्तम जिससे ज्ञान होवह (आदित्यः) विद्या धर्म प्रकाशित न्यायकारी मनुष्य (विश्वाहा) सब दिनों में (नः) हमलोगों को (सुपथा) अच्छे मार्ग में (करत्) करें और (नः) हम लोगों की (आयूंषि) उमरोंको (प्रतारिषत्) सुखसे परिपूर्ण करे॥12॥

भावार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
इस मन्त्र में श्लेष और उपमालंकार हैं। जो मनुष्य ब्रह्मचर्य और जितेन्द्रियता आदि सेआयु बढ़ाकर धर्म मार्ग में विचरते हैं उन्हीं को जगदीश्वर अनुगृहीतकर आनन्द युक्तकरता है। जैसे प्राण और सूर्य्य अपने बल और तेज से ऊंचे नीचे स्थानों को प्रकाशितकर प्राणियों को सुख के मार्ग से युक्त करके उचित समय पर दिनरात आदि सबकालविभागों को अच्छे प्रकार सिद्ध करते हैं वैसे ही अपने आत्मा शरीर और सेना केबल में न्यायाधीश मनुष्य धर्म युक्त छोटे मध्यम और बड़े कर्मों के प्रचार से अधर्म युक्तको छुड़ा उत्तम और नीच मनुष्यों का विभाग सदा किया करे॥12॥

रामगोविन्द त्रिवेदी (सायण भाष्य के आधार पर)
12. वही सत्कर्मपरायण और अदिति-पुत्र वरुण हमें सदा सुपथगामी बनावें, हमारी आयु बढ़ावें।

Ralph Thomas Hotchkin Griffith
12 May that Aditya, very -wise, make fair paths for us all our days: May lie prolong our lives for us. 

Translation of Griffith Re-edited  by Tormod Kinnes
May that Aditya, very -wise, make fair paths for us all our days: May lie prolong our lives for us. [12]

H H Wilson (On the basis of Sayana)
12. May that very wise son of Aditi, keep us all our days in the right path, and prolong our lives.

ऋग्वेद 1.25.11

अतो विश्वान्यद्भुता चिकित्वाँ अभि पश्यति। कृतानि या च कर्त्वा॥11॥

पदपाठ — देवनागरी
अतः॑। विश्वा॑नि। अद्भु॑ता। चि॒कि॒त्वान्। अ॒भि। प॒श्य॒ति॒। कृ॒तानि॑। या। च॒। कर्त्वा॑॥ 1.25.11

PADAPAATH — ROMAN
ataḥ | viśvāni | adbhutā | cikitvān | abhi | paśyati | kṛtāni | yā | ca | kartvā

देवता —        वरुणः;       छन्द        विराड्गायत्री ;       स्वर        षड्जः;      
ऋषि         शुनःशेप आजीगर्तिः 

मन्त्रार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती जिस कारण जो (चिकित्वान्) सबको चेतानेवाला धार्मिक सकल विद्याओं कोजानने न्याय करनेवाला मनुष्य (या) जो (विश्वानि) सब (कृतानि) अपने कियेहुए (च) और (कर्त्त्वा) जो आगे करने योग्य कर्मों और (अद्भुतानि)आश्चर्य्यरूप वस्तुओं को (अभिपश्यति) सब प्रकार से देखता है। (अतः) इसीकारण वह न्यायाधीश होने को समर्थ होता है॥11॥

भावार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती जिस प्रकार ईश्वर सब जगह व्याप्त और सर्व शक्तिमान् होने से सृष्टि रचनादिरूपी कर्म और जीवों के तीनों कालों के कर्मों को जानकर इनको उन-उन कर्मोंके अनुसार फल देने को योग्य है। इसी प्रकार जो विद्वान् मनुष्य पहिले होगये उनके कर्मों और आगे अनुष्ठान करने योग्य कर्मों के करने में युक्त होताहै वही सबको देखता हुआ सबके उपकार करनेवाले उत्तम से उत्तम कर्मों कोकर सबका न्याय करने को योग्य होता है॥11॥

रामगोविन्द त्रिवेदी (सायण भाष्य के आधार पर)
11. ज्ञानी मनुष्य वरुण की कृपा से वर्तमान और भविष्यत्-सारी अद्भुत घटनाओं को देखते हैं।

Ralph Thomas Hotchkin Griffith
11. From thence percerving he beholds all wondrous things, both what hath been, And what hereafter will be done. 

Translation of Griffith Re-edited  by Tormod Kinnes
From thence percerving he beholds all wondrous things, both what has been, And what hereafter will be done. [11]

H H Wilson (On the basis of Sayana)
11. Through him, the sage beholds all the marvels that have been or will be wrought.

ऋग्वेद 1.25.10

नि षसाद धृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा। साम्राज्याय सुक्रतुः॥10॥

पदपाठ — देवनागरी
नि। स॒सा॒द॒। धृ॒तऽव्र॑तः। वरु॑णः। प॒स्त्या॑सु। आ। साम्ऽरा॑ज्याय। सु॒ऽक्रतुः॑॥ 1.25.10

PADAPAATH — ROMAN
ni | sasāda | dhṛta-vrataḥ | varuṇaḥ | pastyāsu | ā | sām-rājyāya | su-kratuḥ

देवता —        वरुणः;       छन्द        प्रतिष्ठागायत्री ;       स्वर        षड्जः;      
ऋषि         शुनःशेप आजीगर्तिः 

मन्त्रार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
जैसे जो (धृतव्रतः) सत्य नियम पालने (सुक्रतुः) अच्छे-अच्छे कर्म वाउत्तम बुद्धि युक्त (वरुणः) अतिश्रेष्ठ सभासेना का स्वामी (पस्त्यासु) अत्युत्तमघर आदि पदार्थों से युक्त प्रजाओं में (साम्राज्याय) चक्रवर्त्तिराज्य को करनेकी योग्यता से युक्त मनुष्य (आनिषसाद) अच्छे प्रकार स्थित होता है वैसेही हम लोगों को भी होना चाहिये॥10॥

भावार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालंकार है। जैसे परमेश्वर सब प्राणियों का उत्तमराजा है वैसे जो ईश्वर की आज्ञा में वर्त्तमान धार्मिक शरीर और बुद्धि बलयुक्त मनुष्य हैं वे ही उत्तम राज्य करने योग्य होते हैं॥10॥

रामगोविन्द त्रिवेदी (सायण भाष्य के आधार पर)
10. धृत-व्रत और शोभनकर्मा वरुण दैवी सन्तानों के बीच साम्राज्य संसिद्धि के लिए आकर बैठे थे।

Ralph Thomas Hotchkin Griffith
10. Varuna, true to holy law, sits down among his people; he, Most wise, sits there to govern. all. 

Translation of Griffith Re-edited  by Tormod Kinnes
Varuna, true to holy law, sits down among his people; he, Most wise, sits there to govern. all. [10]

H H Wilson (On the basis of Sayana)
10. He, Varuna, the accepter of holy rites, the doer of good deeds, has sat down amongst the (divine) progeny, to exercise supreme dominion (over them).
Anisasada pastyasu; the commentator explains the latter, daivisu prajasu, divine progeny; Rose translates it, inter homines; M. Langlois, au sein de non demeures; Dr. Roer, among his subjects. The sovereignty of Varuna, samrajyam, is disanctly specified.

ऋग्वेद 1.25.9

वेद वातस्य वर्तनिमुरोर्ऋष्वस्य बृहतः। वेदा ये अध्यासते॥9॥

पदपाठ — देवनागरी
वेद॑। वात॑स्य। व॒र्त॒निम्। उ॒रोः। ऋ॒ष्वस्य॑। बृ॒ह॒तः। वेद॑। ये। अ॒धि॒ऽआस॑ते॥ 1.25.9

PADAPAATH — ROMAN
veda | vātasya | vartanim | uroḥ | ṛṣvasya | bṛhataḥ | veda | ye | adhi-āsate

देवता —        वरुणः;       छन्द        निचृद्गायत्री ;       स्वर        षड्जः;      
ऋषि         शुनःशेप आजीगर्तिः 

मन्त्रार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
जो मनुष्य (ॠष्वस्य) सब जगह जाने-आने (उरोः) अत्यन्त गुणवान् (बृहतः)बड़े और अत्यन्त बलयुक्त (वातस्य) वायु के (वर्त्तनिम्) मार्ग को (वेद) जानता है(ये) और जो पदार्थ इसमें (अध्यासते) इस वायु के आधार से स्थित हैं उनकेभी (वर्त्तनिम्) मार्ग को (वेद) जाने वह भूगोल वा खगोल के गुणों कोजाननेवाला होता है॥9॥

भावार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती जो मनुष्य अग्नि आदि पदार्थों में परिमाण वा गुणों से बड़ा सब मूर्त्तिवाले पदार्थोंका धारण करनेवाला वायु है उसका कारण अर्थात् उत्पत्ति और जाने आने केमार्ग और जो उसमें स्थूल वा सूक्ष्म पदार्थ ठहरे हैं उनको भी यथार्थता से जान इन से अनेक कार्य सिद्ध कर कराके सब प्रयोजनों को सिद्ध कर लेता है वहविद्वानों में गणनीय विद्वान् होता है॥9॥

रामगोविन्द त्रिवेदी (सायण भाष्य के आधार पर)
9. जो वरुणदेव विस्तृत, शोभन और महान वायु का भी पथ जानते हैं और जो ऊपर, आकाश में, निवास करते हैं, उन देवों को भी जानते हैं।

Ralph Thomas Hotchkin Griffith
9. He knows the pathway of the wind, the spreading, high, and mighty wind He knows the Gods who dwell above. 

Translation of Griffith Re-edited  by Tormod Kinnes
He knows the pathway of the wind, the spreading, high, and mighty wind He knows the gods who dwell above. [9]

H H Wilson (On the basis of Sayana)
9. He, who knows the path of the vast, the graceful, and the excellent wind, and who knows those who reside above.

ऋग्वेद 1.25.8

वेद मासो धृतव्रतो द्वादश प्रजावतः। वेदा य उपजायते॥8॥

पदपाठ — देवनागरी
वेद॑। मा॒सः। धृ॒तऽव्र॑तः। द्वाद॑श। प्र॒जाऽव॑तः। वेद॑। यः। उ॒प॒ऽजाय॑ते॥ 1.25.8

PADAPAATH — ROMAN
veda | māsaḥ | dhṛta-vrataḥ | dvādaśa | prajāvataḥ | veda | yaḥ | upa-jāyate

देवता —        वरुणः;       छन्द        निचृद्गायत्री ;       स्वर        षड्जः;      
ऋषि         शुनःशेप आजीगर्तिः 

मन्त्रार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
(यः) जो (धृतव्रतः) सत्य नियम विद्या और बल को धारण करनेवाला विद्वान् मनुष्य(प्रजावतः) जिन में नानाप्रकार के संसारी पदार्थ उत्पन्न होते हैं (द्वादश) बारह (मासः)महीनों और जोकि (उपजायते) उनमें अधिक मास अर्थात् तेरहवां महीना उत्पन्न होताहै उसको (वेद) जानता है वह काल के सब अवयवों को जानकर उपकार करनेवालाहोता है॥8॥

भावार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
जैसे परमेश्वर सर्वज्ञ होने से सब लोक वा काल की व्यवस्था को जानता है, वैसे मनुष्यों को सब लोक तथा काल के महिमा की व्यवस्था को जानकर इसका एक क्षण भी व्यर्थ नहीं खोना चाहिये॥8॥

रामगोविन्द त्रिवेदी (सायण भाष्य के आधार पर)
8. जो व्रताबलम्बन करके अपने अपने फलोत्पादक बारह महीनों को जानते हैं और उत्पन्न होनेवाले तेरहवें मास को भी जानते हैं।

Ralph Thomas Hotchkin Griffith
8. True to his holy law, he knows the twelve moons with their progeny: He knows the moon of later birth. 

Translation of Griffith Re-edited  by Tormod Kinnes
True to his holy law, he knows the twelve moons with their progeny: He knows the moon of later birth. [8]

H H Wilson (On the basis of Sayana)
8. He, who accepang the rites (dedicated to him) knows the twelve months and their productions and that which is supplementarily engendered.
Veda ya upajayate, who knows that is upa, additionally or subordinately, produced. The expression is obscure, but, in connection with the preceding, Veda maso dvadasa, who knows the twelve months, we cannot doubt the correctness of the Scholiast’s conclusion, that the thirteenth, the supplementary or intercalary month of the Hindu unisolar year, is alluded to; that thirteenth or additional month which is produced of itself, in connection with the year, yah trayodaso adhikamasa upajayate samvatsarasamipe svayam evotpadyate. The passage is important, as indicating the concurrent use of the lunar and solar years at this period, and the method of adjusting the one to the other.

ऋग्वेद 1.25.7

वेदा यो वीनां पदमन्तरिक्षेण पतताम्। वेद नावः समुद्रियः॥7॥

पदपाठ — देवनागरी
वेद॑। यः। वी॒नाम्। प॒दम्। अ॒न्तरि॑क्षेण। पत॑ताम्। वेद॑। ना॒वः। स॒मु॒द्रियः॑॥ 1.25.7

PADAPAATH — ROMAN
veda | yaḥ | vīnām | padam | antarikṣeṇa | patatām | veda | nāvaḥ | samudriyaḥ

देवता —        वरुणः;       छन्द        निचृद्गायत्री ;       स्वर        षड्जः;      
ऋषि         शुनःशेप आजीगर्तिः 

मन्त्रार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
(यः) जो (समुद्रियः) समुद्र अर्थात् अन्तरिक्ष वा जलमय प्रसिद्ध समुद्र में अपने पुरुषार्थ से युक्त विद्वान् मनुष्य (अन्तरिक्षेण) आकाश मार्ग से (पतताम्) जाने आने वाले (वीनाम्) विमान सब लोक वा पक्षियों के और समुद्र में जानेवाली (नावः) नौकाओं के (पदम्) रचन चालन ज्ञान और मार्ग को (वेद) जानता है वह शिल्पविद्या की सिद्धि के करने को समर्थ हो सकता है अन्य नहीं॥7॥

भावार्थ — महर्षि दयानन्द सरस्वती
जो ईश्वर ने वेदों में अन्तरिक्ष भू और समुद्र में जाने आनेवाले यानों की विद्या का उपदेश किया है उनको सिद्ध करने को जो पूर्ण विद्या शिक्षा और हस्त क्रियाओं के कला कौशल में कुशल मनुष्य होता है वही बनाने में समर्थ हो सकता है॥7॥

रामगोविन्द त्रिवेदी (सायण भाष्य के आधार पर)
7. जो वरुण अन्तरिक्ष-चारी चिड़ियों का मार्ग और समुद्र की नौकाओं का मार्ग जानते हैं।

Ralph Thomas Hotchkin Griffith
7. He knows the path of birds that fly through heaven, and, Sovran of the sea, He knows the ships that are thereon. 

Translation of Griffith Re-edited  by Tormod Kinnes
He knows the path of birds that fly through heaven, and, Sovran of the sea, He knows the ships that are thereon. [7]

H H Wilson (On the basis of Sayana)
7. He, who knows the path of the birds flying through the air; he, abiding in the ocean, knows (also) the course of ships. Here we have the usual funcaons of Varuna recognized.